Historia e András Toma është një nga dëshmitë më të çuditshme dhe më të dhimbshme të Luftës së Dytë Botërore. Ai kujtohet në histori si i burgosuri i fundit i njohur i asaj lufte që u kthye në shtëpi, duke mbijetuar i izoluar deri në shekullin e 21-të.
Humbja në sistemin sovjetik
Toma ishte një ushtar hungarez që u kap rob nga forcat sovjetike në vitin 1945, gjatë muajve të fundit të luftës. Ai u dërgua thellë në Bashkimin Sovjetik, por rrugëtimi i tij u kthye në një makth burokratik për shkak të një barriere të thjeshtë, gjuhës. Toma fliste vetëm hungarisht, një gjuhë krejtësisht e pakuptueshme për stafin e spitalit dhe zyrtarët sovjetikë rreth tij.
Pasi vitet kalonin dhe përpjekjet e tij për të komunikuar tingëllonin si “përgjërime të pakuptueshme” për mjekët rusë, zyrtarët arritën në përfundimin se ai vuante nga sëmundje mendore. Për këtë arsye, ai u mbyll në një institucion psikiatrik, ku mbeti i fshehur nga bota për dekada me radhë.
Gjysmë shekulli në harresë
Për më shumë se 55 vjet, András Toma jetoi si një njeri pa emër dhe pa identitet brenda spitalit. Familja e tij në Hungari besonte se ai kishte vdekur në luftë, shteti i tij ia kishte humbur gjurmët dhe ai vetë po plakje në vetmi të plotë.
Zbulimi i rastësishëm në vitin 2000
Gjithçka ndryshoi në vitin 2000 falë një rrethane krejtësisht rastësore. Një vizitor sllovak, që ndodhej në atë institucion, dëgjoi Tomën duke folur dhe dalloi menjëherë se ajo që mjekët e quanin “pafjalësi” apo “përçartje”, ishte në të vërtetë gjuhë e pastër hungareze.
Ky zbulim alarmoi autoritetet dhe nisi një hetim ndërkombëtar që konfirmoi identitetin e tij. Pas më shumë se pesë dekadash në institucionet sovjetike dhe ruse, ushtari i harruar u kthye më në fund në Hungari.
Kthimi në shtëpi
Kthimi i tij mbarti një peshë të jashtëzakonshme emocionale. Një ushtar i zënë rob në Luftën e Dytë Botërore kishte mbijetuar për të parë shekullin e ri, i ndarë nga atdheu vetëm sepse askush nuk merrte mundimin ta kuptonte. Kur u kthye, shteti hungarez e njohu zyrtarisht si të burgosurin e fundit të luftës dhe arriti të gjente disa nga të afërmit e tij të mbetur gjallë.
András Toma vdiq në vitin 2004, pak vite pas kthimit në vendlindje. Historia e tij mbetet një kujtesë e errët se si lufta mund ta fshijë një qenie njerëzore jo vetëm përmes vdekjes fizike, por përmes harresës, burokracisë dhe tragjedisë së thjeshtë të të mos qenit i kuptuar.
